home

 
Navigatie

 

 
Het was buigen én barsten

De voorgeschiedenis


Sparta is opgericht in 1917 en ging vanaf 1920 in Apeldoorn eigen fietsen produceren. In de jaren dertig werd de productie van gemotoriseerde tweewielers ter hand genomen. Begin jaren vijftig profiteerde ook Sparta van de stijgende vraag naar brom- en motorfietsen. Sparta was daarmee zo succesvol dat de minder rendabele productie van rijwielen werd gestaakt. Sparta ontwikkelde zich toen tot de grootste motorfietsenfabriek van Nederland.

     
Sparta 4-10
Sparta "4-10" (1971)
Sparta Easy Boy
Sparta "Easy Boy" (1974)

Opnieuw fietsproductie


In de loop van de jaren zestig ging het steeds slechter met de gemotoriseerde tweewielers. Sparta moest uitwijken en nam daarom weer de fietsproductie ter hand. De eerste stap was de introductie van de Sparta "8-80", een fiets met een kokerframe voor de leeftijdsgroep van acht tot tachtig, die eerst als niet vouwbare fiets en later ook in vouwbare versie werd aangeboden. Sparta speelde daarmee in op deze toentertijd actuele mode van de minifietsen. Ze kopieerden in wezen de modellen van Batavus en Magneet.

     Rond 1970 kreeg de Sparta 8-80 met 22"-wielen een klein broertje erbij: de Sparta 4-10 met 18"-wielen. In 1971 kwam Sparta met de stoere Sparta "Easy Boy", een op het kokerframe van het model 4-10 gebaseerde chopper met een Sachs drieversnellingsnaaf. Maar na drie jaar was het al weer voorbij met deze veredelde kinderfiets.

     Sparta was toen nog steeds geen volwaardige fietsenproducent. Dat gebeurde pas nadat de brommermarkt door de invoering van de helmplicht in 1972 een laatste zware klap kreeg. De markt voor fietsen was op dat moment echter ook geen makkelijke en kenmerkte zich door een sterke concentratie onder de fietsfabrieken. Zonder rekening te moeten houden met een bestaande fietsproductie ging Sparta kijken hoe met het bestaande machinepark (ingesteld op bromfietsen en motoren) een nieuwe stadsfiets geproduceerd kon worden die in de gegeven situatie een marktaandeel zou kunnen veroveren. Men zocht een goedkopere manier om frames te bouwen dan te traditionele en kwam uit op het "frame uit één stuk". Daarbij bestond het hoofdframe (bovenbuis, zadelbuis en onderbuis) uit één doorlopende buis. Sparta vroeg hiervoor in 1973 in Nederland, België en Duitsland octrooi aan. Het Nederlandse patent werd pas na tien jaar verleend.

 

Sparta Windsor
Sparta "Windsor" (1973)

 

Nieuw was het idee van Sparta niet. Omstreeks 1915 ontwikkelde de Duitse werktuigbouwkundige Hans Hecker uit Neuremberg een frame waarbij eveneens het hoofdframe uit een stuk bestond en ook het achterframe (liggende en staande achtervork) op zijn beurt doorlopend was. De productie van deze fiets zal erg laag geweest zijn, want er is geen enkel overgebleven exemplaar bekend. Het is dan ook aannemelijk dat Sparta niets van de Hecker-fiets afwist.

 

De Hecker-fiets
uit: Knochenschüttler no. 17 (1999),
oorspronkelijk uit Radmarkt und Motorfahrzeug, no. 1803

 

De technische kant van het frame uit één stuk

In de octrooiaanvrag schreef Sparta: "Met de uitvinding wordt beoogd een fietsframe te vervaardigen waarvan de produktiekosten lager liggen". Als verkoopargument gebruikte Sparta echter de vermeende "onverwoestbaarheid" van een uit één stuk gemaakt frame. Het tegendeel was waar. Bij een traditioneel fietsframe zijn de zwakste plekken -de verbindingspunten van de buizen- door de lugverbindingen in feite dubbelwandig. Dat was overigens ook bij de Hecker-fiets zo, maar niet bij het Sparta-frame.

Sparta-bracket     De zwakste plek van het frame was de bracket. Deze zat alleen met messingsoldeer onder de doorlopende hoofdframebuis "geplakt", en deze verbinding kon de grote, wisselende belasting bij het rechts en links trappen vaak genoeg niet standhouden: de bracket brak van de hoofdframebuis af. Ook de aansluiting van de liggende achtervork op de bracket was erg knullig uitgevoerd, met name bij de latere modellen (vanaf 1984). De verbinding tussen de balhoofdbuis en de doorlopende hoofdframebuis moest het in de jaren zeventig eveneens met een simpel soldeerrandje doen. In de jaren tachtig heeft men dit verstevigd, door in de balhoofdbuis midden op het raakvlak met de doorlopende buis een sleuf te frezen, waaromheen messingsoldeer kon vloeien. De achterpatten werden eenvoudig aan de platgeknepen uiteinden van staande en liggende achtervork gepuntlast, en niet zoals bijvoorbeeld bij racefietsen in de vorkbuizen gestoken en gesoldeerd. In feite werd bij de framebouw consequent de eis van een zo kostenefficiënt mogelijke productie met zo kort mogelijke bewerkingstijden verwezenlijkt. Het enige teken dat bij het Sparta-frame ook aan de stevigheid aandacht werd besteed is de verstevigingsbuis in de zadelbuis, die bij damesfietsen een doorzakken van het frame -zoals bij veel oude omafietsen het geval- tegenhield. Voor een beschrijving met foto's van de zwakke plekken van het Sparta-frame klik hier.
Sparta framebouw
De bevestiging van de balhoofdbuis op het frame geschiedt door een elektronische las, waarna met de hand wordt bijgesoldeerd (bron: Tweewieler, aug. 1980)



     Sparta koos dus in de eerste plaats voor goedkope productie en tegen stevigheid. Op deze manier ging Sparta in totaal ruim 20 jaar door, ondanks de verhoudingsgewijs vele gevallen van framebreuk. In 1996 werden in het vakblad Tweewieler in een artikel over garantiegevallen in de Tweewielerbranche twee voorbeelden bij uitstek genoemd: de Vredestein "Perfect" antilekband en het frame van de Sparta-fietsen. Dat is ook op straat terug te zien: van geen Nederlands fietsmerk rijden er zo veel gebroken en weer gelaste frames rond als van Sparta. Het gaat daarbij natuurlijk maar om een klein deel van het totaal aantal Sparta-fietsen, maar in vergelijking met andere merken is het uitvalpercentage toch heel wat hoger.

     In het begin gaf Sparta 5 jaar garantie op de fiets. Later werd dit uitgebreid tot 10 jaar. Om aan haar serviceverplichtingen tegenover de gedupeerde klanten te voldoen, onderhield Sparta een serviceteam dat door het hele land reisde en bij fietsenmakers, waar een klant met een gebroken frame was gekomen, in korte tijd alle onderdelen overzette op een nieuw frame. Misschien waren de kosten hiervoor wel lager dan wat een structurele verbetering van de framebouw gekost zou hebben, maar voor het aanzien van de merknaam Sparta was dat laatste zeker beter geweest.

     Begin jaren negentig stapte Sparta geleidelijk af van het idee van een frame uit één stuk, waarbij men bij de kinderfietsen begon. Vanaf 1994 liep bij alle modellen behalve bij de tandem de framebuis nog alleen maar bij het balhoofd door, terwijl de breukgevoelige bracket een gewone gelugde bracket werd. Vanaf 1995 werden alle frames capillair gesoldeerd en was het na 22 jaar voortdurende problemen eindelijk gedaan met het frame uit één stuk.


Sparta Populair
Sparta "Populair" (1981) met bult
Sparta herenfiets met bult
Sparta herenfiets met bult (1983)
Sparta Lady Sportief
Sparta "Lady Sportief" (1983)


De commerciële kant


Ondanks de grote technische problemen was de fiets uit één stuk commercieel een succes. Een fietsenrek in Nederland is tegenwoordig niet compleet als er geen Sparta in staat. Of een van de B-merken waaronder de Sparta-fietsen door Sparta zelf, en vanaf begin jaren tachtig ook door winkelketens als b.v. Halfords werden verkocht: Romein, Het Vaandel, Tomos, Wellington, Resident etc. Behalve in Nederland werden de Spartas ook in België, Duitsland en Denemarken verkocht. Verkoopbevorderend was het argument dat dit bijzondere frame extra sterk zou zijn, in combinatie met de lage prijs.
 

De modellen

Het begon allemaal in 1973 met maar één model: de eenvoudige Sparta "Windsor", verkrijgbaar met gewoon herenframe of in de damesuitvoering met parallelframe. In 1975 kwam er een damesframe met lage instap bij, begin 1977 de sportfiets "Sparta 2000" met heren- of met mixte-frame en nog iets later een "opoefiets" met een onooglijke bult bij het balhoofd.

     Begin jaren tachtig draaide de ontwikkelafdeling van Sparta op volle toeren. In de catalogus van 1982 werd trots vermeld: "het bewijs - Sparta heeft frame-fantasie". Het aantal variaties op het idee van het frame uit één stuk bereikte zijn maximum in 1983/84. Toen werden liefst 10 verschillende framevormen aangeboden, terwijl de andere fabrikanten hooguit zo'n vijf of zes soorten maakten. Het totaal aantal verschillende soorten Sparta-frames loopt tegen de twintig. Bijna alle bekende framevormen werden door Sparta op hun eigen manier nagemaakt, en nog een aantal nieuwe vormen erbij. Alles kon, en de stalen buizen werden in de fabriek in Apeldoorn naar hartelust gebogen, zoals uit het overzicht hieronder uit de catalogus van 1983 blijkt. De langst lopende en tegelijkertijd meest verkochte modellen waren het damesframe met lage instap (nr. 3, ook met hulpmotor als Spartamet zeer geliefd) en het standaard herenframe (nr. 1).

 

Sparta frameoverzicht, 1983
Frameoverzicht uit Sparta-catalogus 1983

 

Sparta met Berceau-frame
Sparta met Berceau-frame (1986/87)

 

In de tweede helft van de jaren tachtig liep het aantal modellen terug. Opmerkelijke modellen zijn nog de in 1984 geïntroduceerde boodschappenfiets "Speciaal", het mooie Berceau-frame dat in 1986 het mixte-frame verving en de ATB uit 1988 met aflopende bovenbuis. In 1995 was het zoals gezegd voorgoed gedaan met het frame uit één stuk. Alleen de tandems werden nog twee jaar langer uit oude voorraad geleverd. Sparta reorganiseerde de framebouw en maakte nu mooie, capillair (lugloos) gesoldeerde frames. Maar al na drie jaar werd de eigen framebouwerij helemaal opgedoekt. Sindsdien worden in Apeldoorn nog alleen maar naar eigen ontwerp in China gebouwde frames afgemonteerd.
Uit oogpunt van kwaliteit moeten we misschien wel blij zijn als de in totaal 2 miljoen geproduceerde Sparta-fietsen met een frame uit één stuk over een paar decennia van Nederlandse bodem verdwenen zijn. Maar er zullen in de toekomst ongetwijfeld fietsenliefhebbers zijn die Sparta-fietsen zullen gaan verzamelen. Geen makkelijke opgave: wie dan van elk model een exemplaar wil hebben zal en grote schuur nodig hebben - en natuurlijk een goed lasapparaat.

 

 
Geschiedenis van Sparta Persoverzicht van de overname van Sparta door Accell De zwakke plekken van het Sparta-frame

Copyright by Herbert Kuner, © 2001 ...
All rights reserved.

terug

Last update: 23-03-04