home

 
Navigatie

 


Sparta balhoofdplaatje

Geschiedenis
 

Sparta-fabriek, jaren '20
oorspronkelijke Sparta-fabriek aan de Hoofdstraat in Apeldoorn
(foto: Stichting Historische Motor Documentatie)

 

1917: Terwijl de eerste wereldoorlog volop aan de gang is, beginnen de heren Schakel, Verbeek en Krijgsman aan de Hoofdstraat in Apeldoorn een groothandel in rijwielen en rijwielonderdelen onder de naam "Verbeek & Schakel". Nog in hetzelfde jaar koopt Verbeek & Schakel van de firma Reuvers in Nijmegen de merknamen Sparta, Romein en Vaandel. Deze merken worden voor de engros ingekochte fietsen gebruikt.

1918: L. Krijgsman trekt zich uit het bedrijf terug.

1920: De firma begint met de productie van eigen fietsen, spoedig gevolgd door bakfietsen.

1925: D.L. Schakel, die in het begin geen eigen vermogen in de firma heeft gebracht, koopt Verbeek uit en is nu de enige eigenaar van Verbeek & Schakel.

1927: Schakel koopt een pand aan de Waterloseweg en bouwt op de bijbehorende grond een nieuwe fabriek. Op dit terrein was het bedrijf tot het begin van deze eeuw gevestigd.

 

In de jaren dertig begint Verbeek & Schakel met de productie van gemotoriseerde tweewielers en verwerft daarmee in de jaren voor de oorlog in korte tijd een belangrijke plaats binnen Nederland. Het bedrijf heet nu "Sparta Rijwielen- en Motorenfabriek, Firma Verbeek & Schakel". Ook op fietsgebied richt Verbeek & Schakel zich meer op het zware werk. In de folder van 1936 worden naast 4 gewone fietsmodellen voor dames en heren, een model voor kinderen, een dienstfiets, een transportfiets en een tandem ook bakfietsen in meer dan 15 uitvoeringen aangeboden, gedeeltelijk voorzien van een hulpmotor.

Sparta reclamebord

Emaillebord met Sparta-logo uit de jaren dertig

 

Na de oorlog komt Sparta relatief snel uit de startblokken. In de jaren vijftig profiteert ook Sparta van de stijgende vraag naar gemotoriseerde tweewielers. Het bedrijf heet inmiddels nog alleen maar "Sparta Rijwielen- en Motorenfabriek". In 1958 wordt de productie van rijwielen stopgezet, omdat deze minder rendabel zijn. Sparta groeit in deze jaren uit tot de grootste motorfietsfabriek van Nederland.

Sparta "8-80&qout;
          eerste Sparta "8-80" (niet deelbaar)

 

1967: Voor de achtergrond van een teruglopende markt voor brommers begint Sparta eind 1967 langzaam met de productie van fietsen. Passend bij de trend van deze jaren biedt Sparta een minifiets met kokerframe aan, waaraan door Sparta al ruim twee jaar is gewerkt. Productietechnisch is deze fiets relatief makkelijk met de bromfietsproductie te combineren. De modelnaam "8-80" slaat op de leeftijd, waarvoor deze fiets geschikt moet zijn.

Maar pas met het speciale Sparta-frame, dat vanaf 1973 zijn opgang maakt, is Sparta weer helemaal terug in de fietsproductie. Uitgangspunt is een hoofdframe uit één doorlopende buis. Daarvoor wordt deze buis bij het balhoofd platgedrukt, en ook bij de bracket moet het materiaal zich in alle bochten wringen. De gevolgen van deze eigenwijze en goedkope constructie zijn onder fietsenmakers geen geheim: in niet weinig gevallen scheurt het frame bij de bracket.

     Desondanks zal Sparta deze frames ruim twintig jaar lang voor alle soorten fietsen gebruiken: herenfietsen, damesfietsen in diverse uitvoeringen, mixte en tandems. Het aantal framevariaties is groot, en veel van deze vormen zijn niet bepaald oogstrelend.

     Commercieel is dit idee desondanks een succes: De fiets wordt ook via het grijze kanaal (onder merken als Wellington, Halfords, Resident, Tomos) verkocht en is in Nederland tot op de dag van vandaag in elk fietsenrek te vinden. In Denemarken gaan de Sparta's onder de merknaam Skandsen over de toonbank, in de exportmarkten België en Duitsland blijft de naam Sparta gehandhaafd. Zo wordt de fiets in de loop van de jaren zeventig weer het belangrijkste product van Sparta.

 

Sparta: karakteristiek maar niet altijd even fraai

Sparta met frame uit doorlopende buis ...


Sparta: karakteristiek maar niet altijd even fraai

... karakteristiek maar niet altijd even fraai

 

1982: Sparta verkoopt de laatste bromfiets uit eigen huis. De bromfietsmarkt was al jaren niet meer lucratief, dit onder andere door de invoering van de helmplicht in 1972. De motorfietsproductie was bij Sparta al in 1960 stopgezet.

1985: Samen met de Duitse motorenfabrikant Sachs ontwikkelt Sparta een fiets met hulpmotor - de bekende Spartamet die eind 1986 op de markt komt. Deze zet blijkt succesvol. Onder de 105.000 in 1990 geproduceerde Sparta-fietsen zijn 20.000 Spartamets. Sparta is daarmee tot de komst van de elektrische fiets in 1998 de enige Nederlandse fabrikant van in serie gefabriceerde gemotoriseerde tweewielers (kortstondige pogingen van anderen daargelaten).

     De banden met Sachs worden in de volgende jaren nog intensiever. Sparta monteert nu steeds meer Sachs trommelremnaven in plaats van de tot dan toe gebruikelijke Sturmey-Archer trommelremnaven. Eind 1989 wordt Sparta Nederlandse importeur voor de ATB- en racefietsen van de Duitse Sachs-dochteronderneming Hercules.

1999: Sparta is na Batavus het tweede grote Nederlandse fietsmerk dat ligfietsen in het programma opneemt. Het gaat daarbij om twee volledig geveerde modellen naar een ontwerp van de Apeldoornse ligfietsfabrikant Challenge, die echter na 1 - 2 jaar weer uit het assortiment verdwijnen.

     Bij Sparta werken ongeveer 170 mensen, de productie ligt bij 80.000 eenheden per jaar. Behalve in Nederland is Sparta al sinds vele jaren ook op de Belgische, Duitse en Deense markt actief. Een aantal aandelen is nog steeds in handen van de nakomelingen van de oprichter.

September 1999: Nadat het bij Sparta al een tijd financieel niet rooskleurig uitziet komt het bedrijf ook nog in de problemen omdat het Duitse Sachs geen motoren voor de Spartamets meer levert, dit tegen eigen toezeggingen in. De Spartamet is het meest winstgevende product van Sparta, en Sachs is sinds 1997 in handen van hetzelfde moederbedrijf als Sparta-concurrent Union. Complot of niet, na een relatief kort getouwtrek wordt op 28 september bekend gemaakt dat Sparta door Accell, het moederbedrijf van ondermeer Batavus, zal worden overgenomen. De Spartamets worden daarentegen voortaan door Sachs gebouwd en onder de naam Companion Combus verkocht. Lees de chronologie uit de pers.

Sparta Ion
Sparta Ion (2003) met in het
frame weggewerkte accu

 

2001: In het nieuwe fietsassortiment doen zich mede door de integratie van Sparta in de Accell-groep belangrijke wijzigingen voor: Sparta stopt met het maken van lig-, kinder- en ATB-fietsen. In plaats daarvan wordt de nadruk nog meer op elektrisch aangedreven fietsen gelegd. Een opvallend en relatief succesvol model van Sparta is de in 2000 als fiets voor moeders geïntroduceerde Amazone, die bij de "Fiets van het jaar"-verkiezing 2000 een eervolle vermelding krijgt. In de zomer van 2001 verhuist Sparta naar een andere locatie binnen Apeldoorn.

2003: Sparta is in Nederland marktleider op het gebied van fietsen met elektrische hulpaandrijving en introduceert met de Ion een model dat uitziet als een gewone fiets: een echte doorbraak in vormgeving en techniek, die opnieuw met een eervolle vermelding bij de "Fiets van het jaar"-verkiezing wordt beloond.

 

Sparta is onder de oude Nederlandse rijwielfabrikanten een vreemde eend in de bijt. Van begin af aan ging men meer doen met staal dan alleen maar op grote schaal buizen in lugs te solderen. Een opvallend kenmerk van Sparta was zeker de traditioneel sterke aandacht voor gemotoriseerde tweewielers, maar ook de eigenwijsheid op fietsgebied. Dit slaat niet alleen op het hierboven besproken frame met doorlopende buis, maar ook op de opvolger daarvan: op het gebied van stadsfietsen stapte Sparta in 1995 over op fraai afgewerkte, capillair gesoldeerde (lugloze) frames, die tot 1998 werden gemaakt. Sindsdien worden de Sparta-frames in China geproduceerd. Vergeleken met Batavus en Gazelle is Sparta een kleine fabrikant, die zich vooral met speciale fietsen voor bepaalde doelgroepen profileert en daarin succesvol is.

 

 

Framenummers

Oude framenummers van Sparta bestaan uit een letter met daarachter meerdere cijfers. De letter slaat waarschijnlijk op het model en de cijfers zijn oplopend.

     De Sparta-fietsen uit de jaren zeventig tot negentig kregen een zescijferig framenummer, in principe in oplopende volgorde, zij het dat men meerdere keren opnieuw begon te nummeren.

 

 

 

Heeft u zelf een oude Sparta-fiets? Geef hem dan op voor de fietsendatabank! Hoe u dat doet leest u hier.

 

 

 

Copyright by Herbert Kuner, © 2000 ...
All rights reserved.

terug

Last update: 26-01-2008