Advertenties van vier Utrechtse fietsenverkopers bij elkaar op een pagina van het Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad, 12 juli 1896. Engelse en Amerikaanse merken domineren het beeld bij deze en andere advertenties.

Het was in die dagen, dat een der groote winkeliers op de Oude Gracht het goede denkbeeld kreeg om zijne machines te verhuren, waardoor hij het rijden flink in de hand werkte. Zoodra had het publiek daarvan geen kennis gekregen, of jong en oud, gegoede en minder gegoede, dames zoowel als heeren, maakten daarvan gretig gebruik en zoo groot was de toeloop, dat men twee, drie dagen te voren de machines moest bespreken, wilde men niet teleurgesteld worden. Evenals in een stalhouderij de paarden, zoo hadden de rijwielen elk hun afzonderlijken naam en de winkelbedienden zaten tot laat in den nacht te wachten op de "spin" of de "rot" of de "ooijevaar", welke nog niet "binnen" waren. Niet zelden ook gebeurde het, dat de vurige berijders van deze machines er hunne nachtrust aangaven, en bleven ronddolen tot aan den vroegen morgen. Er heerschte in den waren zin van het woord een wielrijderskoorts, waarvan slechts weinigen verschoond bleven.

Deze aandrang zal natuurlijk ook met de hoge aanschafprijs van een nieuwe hoge bi te maken gehad hebben, huren is dan een stuk aantrekkelijker.

     In de plaatselijke adresboeken stonden vroeger behalve de inwoners in alfabetische volgorde, ook alle bedrijven, ambachtslieden, winkels enz. op rubriek vermeld – de voorloper van de huidige Gouden Gids. In de Utrechtse adresboeken verschenen de "handelaren in rijwielen" voor het eerst in de uitgave 1891/92 onder eigen trefwoord. Het waren er zes, waarbij inbegrepen de Simplex-fabriek, toen nog gevestigd aan de Leidscheweg 16 in Utrecht. Simplex fabriceerde vanaf 1890 fietsen en zal ze ook aan particulieren verkocht hebben – een tussenhandel bestond immers nog bijna niet. Wie waren dan de anderen die zich expliciet met het nieuwe sport- en vervoermiddel met twee wielen gingen bezighouden?

     Globaal gezegd waren er drie soorten ondernemers die zich op rijwielen toelegden: smederijen, handelaren in huishoudelijke apparaten en startende winkeliers. De smederijen en de handelaren in kachels, verlichting, keukeninrichting, naaimachine's, brandkasten enz. handelden beide soms nog in metaalwaren. Op het platteland was dit overigens allemaal vaak in één zaak verenigd, ook nog tot ver in de 20e eeuw. Maar in steden waren de zaken vaak meer gespecialiseerd.

Een voorbeeld van een rijwielhandelaar van het eerste uur is H. Lairitz-Deumer, die aan de Voorstraat een "magazijn van naai- en breimachine's, velocipèdes en machinale brei-inrichting" dreef. Een rechtstreekse concurrent hiervan was de firma J.A. Deumer-Cramer, gevestigd aan de Lange Viestraat 38. Ook dat bedrijf handelde in naai- en breimachines, waaronder die van naaimachinefabrikant Dürkopp uit het Duitse Bielefeld. Dürkopp was in 1885 als eerste in die plaats begonnen met de fabricage van hoge bi's en safeties, en Deumer-Cramer verkocht deze rijwielen vanaf het seizoen 1891 in Utrecht. Daarvoor werd een "Fahrräder Catalog" uitgegeven met de naam Deumer-Cramer op de voorpagina, en daarachter de gewone Duitstalige catalogus van Dürkopp.

     Bij de vroege rijwielhandelaren die van oorsprong smederijen waren vinden we bijvoorbeeld de firma J.J. Goettsch, welke zo groot was dat er ook in allerlei apparaten gehandeld werd. Voorbeelden van mensen die "uit het niets" een rijwielhandel begonnen om in deze jonge bedrijfstak een bestaan op te bouwen zijn A. Wölcken, F.F. Schwager (die later rijwielfabrikant werd) of W.F. Emmelot.

Eerste Utrechtsche Wielrijschool van J.J. Goettsch, 
Maliebaan 35, omstreeks 1903 (foto: Utrechts Archief)

militaire wielrijders voor de garage/wielrijschool van Simplex aan de Biltstraat 23 (omstreeks 1900 - 1910)

Ontwikkeling van de detailhandel in rijwielen

Bekijken we de ontwikkeling van de fietsenzaken in Utrecht naar aantallen, dan zien we vanaf de beginjaren tot 1916 een relatief gelijkmatig stijgende lijn. Onder invloed van de 1e wereldoorlog stagneert het aantal fietsenmakerijen tussen 1916 en 1920 bij een kleine 80 winkels. In der periode 1920 tot 1940 zijn drie fases te onderscheiden: een sterke groei van 1921 tot 1927 (ruim 130 winkels), daarna stagnatie tot 1934, en vervolgens opnieuw een sterke groei tot liefst 193 winkels in 1940! De eerste groeispurt is te verklaren door de sterke toename van de fietsverkopen in Nederland in die jaren, terwijl de stagnatie vooral aan de economische crisis te wijten is. De extreme groei in de tweede helft van de jaren '30 heeft niet zozeer met een zekere economische opleving te maken als met het feit dat in die jaren veel mensen een eigen zaak begonnen omdat werk in loondienst niet zo makkelijk te vinden was. Het leverde een dicht net van kleine fietsenwinkels op waar een gezin moeilijk van kon leven. Het maximale aantal winkels zal in werkelijkheid overigens misschien wel meer dan 200 bedragen hebben, omdat de vermeldingen in de adresboeken niet altijd volledig blijken te zijn.

     Na de oorlog liep het aantal fietsenmakerijen weer snel terug naar zo'n 120, om vervolgens geleidelijk steeds verder te dalen na iets meer dan 30 stuks in 2006. De oudste nog bestaande zaak dateert overigens van 1905.

Ansichtkaart van ca. 1900: J.J. Goettsch als agent voor Peugeot-automobielen voor Utrecht 
en omstreken, met op de achtergrond de Catharijnebrug en de dom (Scan: Bob Verheul)

Filialen van rijwielfabrieken

Onder de rijwielhandelaren van Utrecht zaten vroeger ook een aantal filialen van bekende rijwielfabrieken. Zo leidde A. Smoorenburg rond 1900 in de Schoutenstraat 8 een filiaal van Rijwielenfabriek Wilhelmina uit Zeist. De winkel van P.G. Delfgaauw werd in 1915 aangeduid als filiaal van De Vierkleur uit Den Haag, en aan de Voorstraat 8 zat vanaf 1916 een Hima-magazijn. Maar de belangrijkste filialen waren die van Fongers, Burgers en Simplex.

     Toen duidelijk was dat de Simplex-fabriek uit Utrecht zou vertrekken opende Simplex in 1895 een rijwieldepot aan de Lijnmarkt 14 met J. Grapendaal als depothouder. Op deze wijze kon men de klanten ter plaatse zelf blijven bedienen. Met de opening van de eigen rijwielschool in 1898 verhuisden ook de activiteiten van de Lijnmarkt mee naar de Biltstraat. Beheerder van deze vestiging was jarenlang L.M.E. Renes. Met de opheffing van de school werd het filiaal door Spoelstra & Hogeweg voortgezet als "Simplex garage" waar fietsen en motorfietsen gekocht, gehuurd en ter reparatie gebracht konden worden. In april 1927 verhuisde de Simplex-garage (inmiddels firma Spoelstra & Stück) naar de Vinkenburgstraat 28 en in 1932 volgde de opheffing van het filiaal.

Het Burgers-filiaal van G. Volkers, ca. jaren '20. Volkers had in het rechter raam het Burgers-
logo van toen met de IJsselbrug (Deventer) erin nagemaakt. Foto: Sipke Paulides

Het Burgers-filiaal was in handen van Gerrit Volkers, zoon van een smit uit Zutphen. Volgens de overlevering vestigde hij zich op speciaal verzoek van rijwielfabriek Burgers in Utrecht om daar een rijwielhandel te beginnen. Hij betrok daarvoor in 1897 een nieuw pand aan de Nobelstraat 20, hoek Lange Jufferstraat. Lange tijd was Volkers de enige die in Utrecht Burgers-rijwielen mocht verkopen. Volkers overleed in 1943 en daarmee eindigde ook de aanduiding van de zaak als "Burgers-filiaal". De fietsenmakerij werd toen voortgezet door de voormalige knecht van Volkers, Sander Koppen.

Twee koetsen staan toevallig voor het pand Neude 12 waar het Fongers-filiaal aanvankelijk gevestigd was. Tegenwoordig staat op deze plek het hoofdpostkantoor. De opname dateert van ca. 1900 - 1910 (foto: Utrechts Archief)

Ten slotte nog het Fongers-filiaal dat omstreeks 1897 aan de Neude 12 werd ingericht. Anders dan bij het Burgers-filiaal was niet de filiaalhouder (A. A. Kramer) eigenaar van de zaak maar Fongers zelf. In 1923 moest een rij huizen aan de Neude plaats maken voor het nieuw te bouwen hoofdpostkantoor, waaronder ook de Fongers-winkel. Na twee tussentijdse adressen kwam het filiaal uiteindelijk op het adres Neude 29 terecht. Filiaalhouder was inmiddels Johan den Heijer, en in 1936 werd hij zelfs eigenaar toen Fongers de zaak uit handen gaf. Fongers-fietsen waren toen binnen Utrecht niet meer exclusief aan de Neude verkrijgbaar. Den Heijer zette de winkel nog tot 1954 voort als "Fongers Rijwielmagazijn" en ging toen met pensioen.

Bronnen en dank: Utrechts Archief, Sipke Paulides